Hầu hết trường hợp mua bán nhà, đất đều khai thấp giá chuyển nhượng để trốn thuế nhưng ít người bị xử phạt hành chính và càng hiếm người bị xử lý hình sự.

Ngày 2-7 vừa qua, Công an tỉnh Khánh Hòa đã ra quyết định khởi tố luật sư (LS) Trần Vũ Hải (Đoàn LS TP Hà Nội) cùng vợ và hai người nữa về tội trốn thuế theo Điều 161 BLHS 1999 (được sửa đổi, bổ sung năm 2009). Nguồn tin của Pháp Luật TP.HCM cho biết vợ chồng ông Hải được xác định có dấu hiệu phạm tội trên do đã ký giấy tờ mua bán nhà, đất giá thấp hơn giá giao dịch thực tế cả chục lần nhằm giúp người bán trốn thuế với số tiền 276 triệu đồng.

Thông tin này khiến nhiều người khá bất ngờ bởi lẽ từ trước đến giờ có rất nhiều người mua bán nhà, đất thực hiện hành vi tương tự bốn bị can nêu trên nhưng hiếm có trường hợp bị truy cứu tội trốn thuế.

Khai thấp để đóng thuế thu nhập cá nhân ít

Chuyên gia thuế Nguyễn Thái Sơn cho biết: Hiện nay, đa số hợp đồng mua bán nhà, đất đều khai giá thấp hơn nhiều so với giá giao dịch thực tế. Ví dụ, miếng đất đó được hai bên mua bán 5 tỉ đồng nhưng giá ghi trên hợp đồng chuyển nhượng ra công chứng chỉ là 1 tỉ đồng. Việc khai thấp như thế nhằm để người bán đóng thuế thấp hơn.

Ông Sơn nói rõ hơn: Trong giao dịch chuyển nhượng bất động sản (BĐS), người bán phải nộp thuế thu nhập cá nhân là 2% tính trên giá trị chuyển nhượng ghi trên hợp đồng công chứng. Trường hợp giá ghi trên hợp đồng chuyển nhượng thấp hơn giá do UBND cấp tỉnh quy định thì sẽ nộp thuế theo giá do UBND cấp tỉnh quy định tại thời điểm chuyển nhượng. Phía người mua thì đóng lệ phí trước bạ nhà, đất là 0,5% tính trên bảng giá đất của UBND cấp tỉnh ban hành tại thời điểm nộp lệ phí trước bạ. “Như vậy, trong việc khai thấp giá mua bán so với thực tế chuyển nhượng thì người bán thường được lợi hơn. Mặc dù vậy, khi phía người bán thỏa thuận với người mua khai giá trị chuyển nhượng thấp thì phần lớn người mua sẽ đồng ý vì ai cũng có tâm lý mua rồi sau này bán lại, khai giá thấp để các lần sau cũng được đóng thuế ít” – ông Sơn nói.

Nhiều công chứng viên (CCV) của các tổ chức hành nghề công chứng tại TP.HCM có chung nhận định: Hầu hết khi mua bán nhà, đất thì bên bán luôn muốn né thuế và họ thường thỏa thuận với bên mua ghi giá chuyển nhượng ở mức thấp vừa đủ để họ nộp thuế thu nhập cá nhân theo giá của Nhà nước. Bên mua cũng thường chiều lòng bên bán ghi thấp vì ghi giá nào thì bên mua cũng chỉ nộp lệ phí trước bạ 0,5% theo giá Nhà nước.

Một LS thuộc Đoàn LS TP.HCM phân tích: Trong mua bán nhà, đất, hành vi khai sai làm giảm số tiền thuế phải nộp, nếu bị phát hiện thì thường được xác định là hành vi vi phạm hành chính. Theo Nghị định 129/2013 và Thông tư 166/2013 của Bộ Tài chính thì hành vi trốn thuế, gian lận thuế này bị phạt 1-3 lần số tiền trốn thuế, gian lận thuế (đối với tổ chức) và sẽ là 1/2 của mức phạt trên (đối với cá nhân).

“Có thể Công an Khánh Hòa đã điều tra được gì khác”

Riêng về tội trốn thuế thì có cách xác định khác hơn. ThS Trần Thanh Thảo (ĐH Luật TP.HCM) phân tích: Theo điều luật nêu trên, tội trốn thuế áp dụng đối với người nào trốn thuế với số tiền từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng, hoặc dưới 100 triệu đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi trốn thuế, hoặc đã bị kết án về tội này…, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Mức phạt của tội này là phạt tiền từ một lần đến năm lần số tiền trốn thuế hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến hai năm.

Hành vi khách quan của tội trốn thuế là hành vi không thực hiện đúng nghĩa vụ bắt buộc mà pháp luật quy định về việc đóng thuế. Thông thường, người phạm tội sử dụng thủ đoạn gian dối để không phải nộp tiền thuế hoặc để nộp tiền thuế ít hơn mức thuế phải nộp bằng cách thực hiện các hành vi theo quy định của Điều 108 Luật Quản lý thuế. Đó là không ghi chép trong sổ kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp; hay không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ hoặc ghi giá trị trên hóa đơn bán hàng thấp hơn giá trị thanh toán thực tế của hàng hóa, dịch vụ đã bán. Đó còn là sử dụng chứng từ, tài liệu không hợp pháp khác để xác định sai số tiền thuế phải nộp, số tiền thuế được hoàn…

Vị LS nêu trên lưu ý: Đối chiếu với các quy định trên thì hành vi trốn thuế, gian lận thuế trong mua, bán nhà, đất giữa các cá nhân với nhau chỉ có thể là “sử dụng chứng từ, tài liệu không hợp pháp khác để xác định sai số tiền thuế phải nộp”. Tuy nhiên, việc kê khai giá chuyển nhượng nhà, đất trong hợp đồng chuyển nhượng nhà, đất được công chứng thấp hơn giá thực tế chuyển nhượng mà các bên thỏa thuận không thể thuộc trường hợp này nên khó cấu thành tội trốn thuế. Lý do: Hợp đồng công chứng là chứng từ hợp pháp có hiệu lực ngay từ thời điểm CCV công chứng hợp đồng và đây là căn cứ để tính thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ. Vì thế, không thể cho rằng sử dụng hợp đồng công chứng là chứng từ, tài liệu không hợp pháp. Từ chỗ đó, hành vi cố ý khai sai để đóng thuế ít trong mua bán nhà, đất thường chỉ bị xử phạt hành chính chứ rất ít khi bị xử lý hình sự.

“Đối với trường hợp của LS Hải, rất có thể cơ quan điều tra Công an tỉnh Khánh Hòa đã phát hiện được các bị can đã sử dụng chứng từ, tài liệu không hợp pháp khác nào đó để cùng nhau trốn thuế nên mới khởi tố về tội này. Cũng có thể trong quá trình điều tra, nếu phát hiện các bị can phạm tội khác phù hợp hơn thì cơ quan điều tra sẽ thay đổi tội danh” – LS này nêu ý kiến.